THỊ TRƯỜNG SẢN PHẨM HALAL INDONESIA VÀ CÁC CƠ HỘI CHO VIỆT NAM

                  Theo số liệu thông kê của Indonesia, tổng kim ngạch thương mại các sản phẩm Halal của Indonesia trong năm 2023 vào khoảng 64 tỷ USD, trong đó xuất khẩu các sản phẩm halal của Indonesia đạt 50 tỷ USD và nhập khẩu đạt 14 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu các phẩm halal của VIệt Nam sang Indonesia ước khoảng 30 triệu USD, rất khiêm tốn so với tổng kim ngạch nhập khẩu halal của Indonesia cũng như trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Indonesia trong năm 2023 là 5,07 tỷ USD.

 Xuất khẩu các sản phẩm Halal sang thị trường Indonesia hiện vẫn chủ yếu tập trung vào nhóm: bánh kẹo, bánh phở, bún khô, bánh đa nem, rau quả đóng hộp….  trong số đó có nhiều sản phẩm của các thương hiệu nước ngoài có nhà máy sản xuất tại Việt Nam, số lượng các nhà công ty xuất khẩu nội địa của Việt Nam xuất khẩu các sản phẩm Halal chưa thực sự nhiều, thương hiệu các sản phẩm halal của VIệt Nam chưa thực sự rõ nét tại thị trường Indonesia. Một trong những trở ngại  đó là là cản phi thuế quan của Indonesia: chứng nhận Halal. Thủ tục và thời gian cấp thường bị kéo dài. Indonesia chưa gia hạn ủy quyền cấp chứng nhận Halal (theo Luật Halal 2014) cho đơn vị cấp chứng nhận tại Việt Nam. Bên cạnh đó, sự thiếu quan tâm phát triển sản phẩm halal, thông tin về các quy định, quy trình sản xuất halal rất hạn chế đối với doanh nghiệp, thiếu sự tiếp cận thị trường bài bản của các doanh nghiệp Việt Nam cũng khiến cho kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm Halal của Việt Nam sang Indonesia vẫn còn nhiều hạn chế.

Sản phẩm halal của Việt Nam đang phải cạnh tranh với sản phẩm nhiều nước của những nước hồi giáo và không hồi giáo. Sự cạnh tranh đặc biệt gay gắt đối với các sản phẩm từ những nước không hồi giáo nhưng có ngành công nghiệp halal phát triển hơn nước ta đặc biệt là: Thái Lan, Trung Quốc, Bra-xin, Ấn Độ. Các sản phẩm xuất khẩu của VIệt Nam nói chung trong đó có sản phẩm halal sang thị trường Indonesia có những thuận lợi như: Hàng hóa Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế của mình tại thị trường Indonesia với giá trị kim ngạch xuất khẩu đang gia tăng (kim ngạch thương mại song phương Việt Nam-Indonesia trong giai đoạn 2021-2023 tăng trưởng bình quân 20,2%/năm (từ mức 8,02 tỷ USD năm 2020 lên mức 13,80 tỷ USD năm 2023) và xuất khẩu của Việt Nam sang Indonesia trong giai đoạn này tăng trưởng bình quân 22%/năm (từ mức 2,82 tỷ USD năm 2020 lên mức 5,07 tỷ USD năm 2023); (ii)Thị trường dễ tính hơn so với Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản; văn hóa Á Đông gần gũi; (iii) Khoảng cách địa lý gần giúp giảm chi phí vận chuyển, tăng sức cạnh tranh hàng hóa; (v) Có lợi thế so sánh đối với nhiều nhóm hàng nông, thủy sản (do có năng suất cao, giá cả cạnh tranh); Đã có kết nối đường bay thẳng trực tiếp (Vietnam Airline, Vietjet Air) hỗ trợ thúc đẩy kinh doanh, giảm chi phí logistics đường hàng không; (vi) Việt Nam và Indonesia đều thuộc hiệp hội các quốc gia ASEAN: hưởng các thuế quan ưu đãi nội khối và các FTA khối ASEAN với các đối tác và Hiệp định RCEP.

Bên cạnh đó các sản phẩm halal của Việt Nam gặp những khó khăn không nhỏ như: (i) nhận diện thương hiệu các sản phẩm halal của Việt Nam tại thị trường chưa thực sự rõ nét; (i) Thị trường mang tính bảo hộ cao: Hạn ngạch, giấy phép nhập khẩu (hầu hết các nhóm hàng đều phải xin giấy phép nhập khẩu); (ii) chứng nhận Halal đối với hàng thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm (chỉ chấp nhận chứng nhận Halal  do cơ quan có thẩm quyền Indonesia là BHJPH cấp); (iii) chứng nhận Tiêu chuẩn quốc gia Indonesia (SNI) với gần 300 nhóm hàng tiêu dùng, công nghiệp phải có chứng nhận tiêu chuẩn quốc gia Indonesia khi nhập khẩu; (iv) quy định về cảng nhập khẩu (một số nhóm hàng làm gia tăng chi phí logistics, làm giảm sức cạnh tranh hàng nhập khẩu); (v) thường xuyên áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại; chi phí xin chứng nhận Halal, chứng nhận tiêu chuẩn quốc gia đối với hàng hóa nhập khẩu cao, thời gian cấp chứng nhận lâu (để hạn chế nhập khẩu); (vi) Là quốc gia có nhiều đảo, địa hình chia cắt, gia tăng chi phí logistics hàng hóa; (viii)Sự cạnh tranh của hàng hóa các nước ASEAN khác, cơ cấu hàng hóa nhóm hàng nông, thủy sản  của Indonesia tương đồng với Việt Nam.

Theo các báo cáo quốc tế uy tín, nhu cầu thế giới về các sản phẩm thị trường halal đạt 2,2 nghìn tỷ USD vào năm 2018 và sẽ tăng lên đạt khoảng 2,8 nghìn tỷ USD vào năm 2025. Dân số hồi giáo năm 2017 là 1,84 tỷ người và ước tăng lên và chiếm tới 27,5% tổng dân số thế giới trong năm 2023 và dự kiến đạt 2,2 tỷ người vào năm 2023. ngoài thực phẩm các lĩnh vực đời sống khác của Halal, bao gồm thời trang hồi giáo, dược phẩm-mỹ phẩm, dịch vụ du lịch Hồi giáo và truyền thông - giải trí, cũng có những tiềm năng đáng kể. Lĩnh vực tài chính Hồi giáo đã phát triển và đạt mức 3.600tỷ USD (2021) và vẫn đang có nhu cầu mở rộng hơn nữa. Halal không còn đơn thuần là tiêu chuẩn dành riêng cho người theo đạo Hồi mà đang dần trở thành một tiêu chuẩn mới về bảo đảm an toàn, vệ sinh và chất lượng của sản phẩm. Hiện nay, ngày càng nhiều người tiêu dùng, quốc gia không theo đạo Hồi quan tâm và lựa chọn sử dụng các sản phẩm, dịch vụ Halal. Đối với Indonesia, tuy là nước hồi giáo có dân số lớn nhất thế giới nhưng hiện nước này chỉ xếp thứ 10 thế giới về sản xuất các sản phẩm halal, nước này vẫn hiện phải nhập khẩu đến 12,6% tổng giá trị ngành thực phẩm halal.

Như vậy có thể thấy rằng, nhu cầu về các sản phẩm halal của thế giới nói chung và Indonesia nối riêng là rất cao và còn có nhiều dư địa để phát triển cho các sản phẩm xuất khẩu Việt Nam nếu quan tâm phát triển các sản phẩm halal. Vì vậy quan tâm phát triển sản phẩm halal sẽ giúp hỗ trợ mở rông thị trường, tăng tính cạnh tranh, và là một hướng đi mới bền vững cho cho các doanh nghiệp Việt Nam. 

Đến nay, theo các số liệu thống kê, Việt Nam chỉ có khoảng 20 mặt hàng xuất khẩu sang thị trường Halal, một con số rất thấp so với nhu cầu thị trường; có 40% số địa phương Việt Nam chưa có sản phẩm xuất khẩu đạt chứng nhận Halal hay nói cách khác Việt Nam mới chỉ bước đầu tiếp cận thị trường Halal. Hạn chế của Việt Nam là không có nhiều doanh nghiệp hiểu biết rõ về Halal, việc cấp chứng nhận Halal còn khó khăn, để được cấp chứng nhận Halal doanh nghiệp cần đầu tư nhiều chi phí. Để phát triển sản phẩm halal, doanh nghiệp cần phải có quyết tâm cao, có sự đầu tư tập trung nguồn lực (con người, tài chính) đầu tư. Doanh nghiệp muốn được chứng nhận Halal phải có đủ thông tin và kiến thức đâu là sản phẩm được phép và không được phép theo Luật Hồi giáo, ví dụ gạo được phép, còn thịt heo thì không được phép. Các sản phẩm Halal và không Halal không thể được sản xuất trong cùng một dây chuyền. Việc loại bỏ một thành phần không phải Halal sẽ không làm cho sản phẩm trở thành Halal trở lại.  Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Việt Nam cần hình thành  liên kết giữa doanh nghiệp trong nước, cũng như liên kết giữa các doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp các nước có ngành công nghiệp Halal phát triển. Điều này là vô cùng quan trọng, góp phần không chỉ nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp về tiêu chuẩn Halal mà còn gia tăng cơ hội xuất khẩu; đồng thời, hình thành chuỗi cung ứng khép kín từ vùng cung ứng nguyên liệu-sản xuất đến nơi phân phối và xuất khẩu theo tiêu chuẩn Halal.